نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• ناصر حسینی ¹
• میثم مسعودی ²
• کبری قیاسوند ¹
• فاطمه زینعلی ³

¹ گروه گیاهان دارویی، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه اراک، اراک-ایران

² گروه علوم گیاهی، دانشکده زیست شناسی، دانشکدگان علوم، دانشگاه تهران، تهران، ا یران.

³ گروه گیاهان دارویی دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه اراک،

چکیده

سابقه و هدف: تغییرات اقلیمی، تنوع زیستی و پراکنش گونه‌های گیاهی را به شدت تهدید می‌کند. پیاز یزدی (Allium jesdianum)، یکی از گونه‌های دارویی ارزشمند در رشته‌کوه‌های زاگرس ایران است که جمعیت‌های آن به دلیل تغییرات اقلیمی و برداشت بی‌رویه آسیب دیده‌اند. این پژوهش با هدف شناسایی مهم‌ترین عوامل محیطی مؤثر بر پراکنش این گونه و پیش‌بینی تأثیر سناریوهای تغییر اقلیم بر زیستگاه‌های آینده آن انجام شد.
مواد و روش‌ها: در این مطالعه از مدل‌سازی حداکثر آنتروپی (MaxEnt) برای پیش‌بینی توزیع جغرافیایی پیازیزدی استفاده شد. داده‌های حضور گونه به همراه مجموعه‌ای از متغیرهای زیست‌اقلیمی، خاکی و توپوگرافی به کار گرفته شدند. تأثیر تغییرات اقلیمی بر پراکنش گونه تحت دو سناریوی نیمه‌خوش‌بینانه (RCP 4.5) و بدبینانه (RCP 8.5) برای سال‌های ۲۰۵۰ و ۲۰۷۰ ارزیابی گردید.
یافته‌ها: نتایج نشان داد که بر اساس شاخص درصد مشارکت متغیرهای ارتفاع (۵۵٫۴٪)، بارندگی خشک‌ترین ماه (۱۵٫۶٪) و چگالی خاک سطحی (۱۳٫۱٪) مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده پراکنش گونه هستند. مدل با عملکرد عالی (AUC = 0/9) پیش‌بینی کرد که مساحت زیستگاه‌های مطلوب این گونه در سناریوهای آینده بین ۱۴ تا ۲۳ درصد کاهش خواهد یافت، که بیشترین کاهش در سناریوی بدبینانه رخ می‌دهد. همچنین، پیش‌بینی می‌شود که زیستگاه‌های مناسب به سمت عرض‌های جغرافیایی بالاتر (۳۳ تا ۳۸ درجه شمالی) جابجا شوند، در حالی که مطلوبیت در عرض‌های پایین‌تر کاهش می‌یابد.
نتیجه‌گیری: نتایج این مطالعه بر لزوم اتخاذ رویکردهای حفاظتی فوری برای پیازیزدی تأکید دارد. پیشنهاد می‌شود مناطق مناسب فعلی و آینده جهت حفاظت درون‌رویشگاهی (In-situ) و همچنین کشت و بهره‌برداری پایدار از این گونه ارزشمند شناسایی و مدیریت شوند.
مواد و روش‌ها: مجموعه‌ای از روش‌های جدید برای بررسی توزیع جغرافیایی گونه‌ها تحت سناریوهای مختلف گرمایش جهانی به کار گرفته شده است. در این چارچوب، مدل‌های توزیع گونه‌ای (SDMs) عملکردی ارزشمند در پیش‌بینی و درک توزیع گونه‌های گیاهی در آینده دارند و اثربخشی قابل توجهی در برنامه ریزی و مدیریت حفاظت از خود نشان داده‌اند. مدل حداکثر آنتروپی (MaxEnt) ابزاری ویژه در ارزیابی نیازهای اکولوژیکی گونه‌ها، پاسخ به متغیرهای محیطی، تناسب زیستگاه و تغییرات محدوده گونه‌ها در سناریوهای مختلف تغییرات اقلیمی است. از روش مدل‌سازی مکسنت (MaxEnt) جهت تعیین مهم‌ترین متغیرهای تأثیرگذار بر انتشار این گونه و همچنین تأثیر تغییرات اقلیمی تحت دو سناریوی نیمه‌خوش‌بینانه (RCP 4.5)و بدبینانه (RCP8.5) برای سال‌های ۲۰۵۰ و ۲۰۷۰ بر انتشار گونه مذکور استفاده شد. کلیه فرایندهای مدل سازی در محیط برنامه نویسی R صورت گرفت و نقشه‌های خروجی با استفاده از نرم افزار Arc-Gis به صورت نقشه‌ها و تصاویر آماده شدند.
نتایج: نتایج نشان دادند که بر اساس شاخص درصد مشارکت مهم‌ترین فاکتورهای تأثیرگذار بر انتشار پیاز یزدی به ترتیب ارتفاع(4/55%)، بارندگی در خشک‌ترین ماه سال(6/15%)، چگالی خاک سطحی(1/13%)، بارندگی در مرطوب‌ترین فصل سال(3/7%)، محتوای مواد آلی خاک سطحی(1/7%) و میانگین دمای سالانه(5/1%) هستند. بر‌ اساس شاخص مساحت زیر منحنی(AUC) برابر با ۹/۰ عملکرد مدل عالی است. بر اساس نتایج مدل‌سازی در تمام سناریوهای اقلیمی در سال‌های پیش‌رو، دامنه انتشار این گونه کاهش خواهد یافت و میزان این کاهش بین ۲۳-۱۴ درصد خواهد بود ولی سناریوهای بد بینانه بیشترین تاثیر منفی را بر انتشار گونه مذکور دارند. همچنین تغییرات اقلیمی مطلوبیت زیستگاه را در عرض چغرافیایی تغییر داد به طوری که پیش بینی می‌شود بیشترین کاهش زیستگاه‌های مطلوب در عرض‌های پایین ۲۸ تا ۳۲ درجه اتفاق افتد در حالی که در عرض‌های شمالی‌تر ۳۳ تا ۳۸ درجه نسبت به شرایط کنونی مطلوبیت زیستگاه‌ها افزایش می‌یابد.
نتیجه‌گیری: نتایج حاصل از این مطالعه می‌تواند در انتخاب رویکردهای حفاظتی در مقابله با تغییر اقلیم برای این گونه مفید باشد؛ لذا جهت به حداقل رساندن تاثیر منفی تغییرات اقلیمی بر انتشار گونه مذکور پیشنهاد می‌گردد تا پیاز یزدی در زیستگاه‌هایی تحت حفاظت درجا قرار گیرد و مناطق مساعدی نیز جهت کشت و بهره‌برداری از آن در نظرگرفته شوند.

کلیدواژه‌ها

• ایران
• پیاز یزدی
• تغییر اقلیم
• حفاظت
• حداکثر آنتروپی

موضوعات

• شناسایی، معرفی، اکولوژی و دانش بومی