نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• همایون خیری ¹
• علیرضا رجبی مظهر ²
• فاطمه سلیمی ³
• سید رضا طبائی عقدایی ⁴
• محمد سوری ¹
• جواد حمزه ئی ⁵
• نسیم شعبانی ³

¹ محقق مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی همدان

² عضو هیات علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی همدان

³ بخش تحقیقات منابع طبیعی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی همدان

⁴ موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع

⁵ دانشگاه بوعلی سینا همدان / زراعی-اکولوژیکی-کشت مخلوط

چکیده

سابقه و هدف: گل‌محمدی با نام علمی Rosa damascena Mill از خانواده Rosaceae است. از سال‌های گذشته در ایران، از گل این گیاه برای تهیه گلاب استفاده می‌شد. این گیاه یکی از گونه‌های ارزشمند گیاهان دارویی به شمار می‌رود، به طوری که به طلای معطر معروف است. گلبرگ‌های گل محمدی حاوی اسانس هستند. اسانس گل‌محمدی یکی از با ارزش‌ترین، پرمصرف‌ترین و گران‌ترین اسانس‌ها می‌باشد. در گل‌محمدی، تنوع ژنتیکی قابل توجهی وجود دارد که این تنوع بر روی صفات مختلف گیاه تأثیر می‌گذارد. برخی از این صفات شامل عملکرد گل در بوته، تعداد گل در بوته، وزن گل، کیفیت اسانس، رنگ و شکل گل، مقاومت به بیماری‌ها و تنش‌های محیطی هستند. شناسایی و بهره‌برداری از آن می‌تواند به‌طور قابل توجهی به بهبود عملکرد و کیفیت محصول کمک کند. مقایسه ژنوتیپ‌های گل‌محمدی با منشاء مختلف برای گزینش صفات مطلوب در مناطق مختلف اکولوژیک، میزان نقش ژنتیک و محیط، پایداری هر یک از صفات مورد بررسی و واکنش و سازگاری به شرایط اکولوژیک مختلف مشخص می‌شود. همچنین ارقام مناسب و برتر از نظر عملکرد گل و اسانس با شرایط محیطی مورد نظر تعیین می‌گردد. هدف اصلی این مطالعه، شناسایی و انتخاب ژنوتیپ‌های سازگار گل‌محمدی (R. damascena Mill.) به شرایط نیمه خشک و سرد همدان بود که در این راستا، به دلیل اهمیت گل، به‌‌عنوان اندام دارای مواد مؤثره و ارزش اقتصادی در گل‌محمدی و عملکرد آن به عنوان یکی از مهم‌ترین شاخص‌ها برای گزینش ژنوتیپ‌های برتر جمع‌آوری شده از نقاط مختلف مدنظر قرار گرفت. ژنوتیپ‌ها خوشه بندی و تجزیه عامل‌ها برای تعیین صفات مهم‌تر انجام گردید و ژنوتیپ‌های سازگار معرفی شد.
مواد و روش ها: در این آزمایش، 41 ژنوتیپ گل‌محمدی جمع آوری شده از نقاط مختلف کشور در قالب طرح بلوک کامل تصادفی با سه تکرار در ایستگاه تحقیقاتی اکباتان واقع در مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی همدان کشت شدند. برای انتخاب ارقام گل‌محمدی سازگار به شرایط اکولوژیکی همدان با تولید گل بیشتر، صفاتی از قبیل عملکرد گل در بوته، تعداد گل در بوته، تعداد گلبرگ در گل، درصد ماده خشک گل، وزن‌تر گلبرگ در گل، نسبت وزن‌تر گلبرگ به گل، طول دوره گل‌دهی، شادابی بوته، ارتفاع بوته و قطر تاج پوشش در طی سه سال زراعی 1387-1385 یادداشت و در نهایت داده‌ها با نرم افزارهای PAST, SPSS, SAS تجزیه شدند.
نتایج: اثر ژنوتیپ‌ها، در همه صفات اندازه‌گیری شده در سطح احتمال یک درصد معنی‌دار گزارش شد. اثر ژنوتیپ، سال‌ و اثرمتقابل ژنوتیپ × سال بر عملکرد گل و تعداد گل در بوته در سطح احتمال یک درصد و بر ارتفاع و قطر تاج پوشش در سطح احتمال پنج درصد معنی‌دار شد. همچنین، اثر ژنوتیپ و سال بر وزن تر گلبرگ، ارتفاع بوته و قطر تاج پوشش در سطح احتمال یک درصد معنی‌دار بود تجزیه به عامل‌ها نشان داد که عامل اول به عنوان عامل اصلی حدود 98 درصد تغییرات را شامل می‌شد. در این عامل، صفات تعداد گل در بوته، عملکرد گل در بوته با بار عاملی مثبت و بالا تنوع ژنوتیپ‌ها را توجیه نمود. همچنین، نتایج تجزیه به مؤلفه عامل‌های اصلی، گروه‌بندی به دست آمده از تجزیه کلاستر را تأیید نمود. به‌طوری که در تجزیه به مولفه‌های اصلی، سه گروه به دست آمده از تجزیه کلاستر قابل تفکیک بودند. ژنوتیپ‌های گروه دوم شامل اصفهان8، اصفهان6، تهران و یزد2 جز ژنوتیپ‌های برتر معرفی شدند. علاوه بر این، همبستگی مثبت و معنی‌دار بین تعداد گل در بوته و وزن‌تر گلبرگ در گل با عملکرد گل در بوته مشاهده شد که تعداد گل در بوته بالاترین اثر مستقیم را بر عملکرد گل در بوته داشت. بنابراین می‌توان از این صفات به عنوان معیار انتخاب در بین ژنوتیپ‌ها در جهت افزایش عملکرد گل در بوته گل‌محمدی استفاده نمود.

کلیدواژه‌ها

• گل‌محمدی
• سازگاری
• ژنوتیپ
• عملکرد گل
• همدان

موضوعات

• به‌زراعی و به‌نژادی