نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• حسین بتولی ¹
• زهرا بتولی ²

¹ دانشیار پژوهش، باغ گیاه‌شناسی کاشان، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران

² مرکز تحقیقات عوامل اجتماعی موثر بر سلامت، دانشگاه علوم پزشکی کاشان

چکیده

چکیده
سابقه و هدف: تحلیل‌های کتاب‌سنجی ابزاری کارآمد برای ترسیم نقشه دانش و شناسایی روندهای پژوهشی محسوب می‌شوند. بااین‌حال، تمرکز این تحلیل‌ها عمدتاً بر تولیدات علمی بین‌المللی است و مجلات ملی که میزبان پژوهش‌های بومی هستند، کمتر موردتوجه قرار می‌گیرند. این مطالعه باهدف تحلیل کتاب‌سنجی مقالات نشریه تحقیقات گیاهان دارویی و معطر ایران نمایه شده در اسکوپوس (Scopus) طراحی شد.
مواد و روش‌ها: این پژوهش ازنظر هدف، کاربردی و ازنظر نوع، یک مطالعه علم‌سنجی گذشته‌نگر است. جامعه موردبررسی شامل ۲۳۵ مقاله منتشرشده در نشریه تحقیقات گیاهان دارویی و معطر ایران و نمایه شده در پایگاه اسکوپوس تا تاریخ ۳۰ مهر ۱۴۰۴ بود. داده‌های کتاب‌شناختی شامل نویسندگان سال انتشار، و کلیدواژه‌ها از اسکوپوس استخراج و در نرم‌افزار اکسل یکسان‌سازی شدند. سایر شاخص‌های موردبررسی ازجمله تعداد دفعات استناد (Citation)، شاخص تأثیر استنادی وزن‌دهی‌شده بر اساس رشته (Field-Weighted Citation Impact: FWCI)، تعداد دفعات خوانش در مندلی (Mendeley readership)، صدک برجستگی (Prominence Percentile) ، و حوزه موضوعی سایول(SciVal Topics) برای هر مقاله استخراج گردید. بعد از یکدست‌سازی نام نویسندگان، مؤلفان با تعداد مقاله بیشتر هم مشخص شدند. همچنین برای ترسیم نقشه‌ هم‌رخدادی واژگان از نرم‌افزار VOSviewer استفاده شد. در تحلیل هم‌واژگانی ابتدا کلیدواژه‌ها استخراج و پس از یکسان‌سازی و ایجاد تزاروس، نقشه هم‌رخدادی ترسیم گردید.
نتایج: یافته‌ها نشان داد ۹۰ مقاله (۲/۳۸٪) حداقل یک استناد دریافت کرده‌اند. میانگین استناد برای مقالات دارای استناد ۸/۱ بود. نتایج نشان داد، بیش از 159 گونه گیاهی از 42 خانواده در این مقالات موردبررسی قرارگرفته‌اند. بیشترین پژوهش‌ها مربوط به جنس‌های Satureja, Nepeta, Salvia, Mentha, Papaver, Thymus, Allium, Artemisia, Citrus, Dracocephalum, Lallemantia, Stachys و Viola بود، و به‌تبع آن، اکثر گونه‌های مطالعه شده در خانواده‌های Lamiaceae، Asteraceae و Apiaceae جای داشتند. تحلیل ۱۱۳۵ کلیدواژه نویسندگان، ۱۲ طبقه موضوعی اصلی را آشکار کرد. نقشه هم‌رخدادی واژگان، ۴۷ کلیدواژه پرتکرار را در ۸ خوشه مجزا گروه‌بندی کرد. کلیدواژه Essential oil و Medicinal plant به‌ترتیب با 64 و 46 بار تکرار هسته مرکزی شبکه را تشکیل دادند. کلیدواژه‌های Antioxidant activityبا 29 بار تکرار،Drought stress ،Flavonoid و Proline نیز هر یک با 16 بار تکرار از کلیدواژه‌های بسیار پرکاربرد هستند. تحلیل هم‌تألیفی نشان داد که از میان ۶۴۹ نویسنده مشارکت‌کننده، تنها ۹۹ نفر حداقل یک همکاری مشترک با سایر نویسندگان در مجموعه مقالات موردبررسی داشته‌اند.
نتیجه‌گیری: نشریه تحقیقات گیاهان دارویی و معطر ایران تمرکز قابل‌توجهی بر گونه‌های بومی با ارزش به‌ویژه گونه‌های جنس Satureja و همچنین بررسی چالش‌های اکولوژیکی مرتبط مانند تنش خشکی دارد. بااین‌حال، پرداختن به حوزه‌های نوظهور مانند نانوتکنولوژی هنوز در تعداد محدودی از مقالات اخیر دیده می‌شود و این موضوعات هنوز در مرحله آزمایشی بوده و برای تبدیل‌شدن به یک جهت پژوهشی پایدار، نیاز به گسترش دارند. با توجه به اهمیت همکاری‌های علمی در ارتقای دیده‌شدن و اثرگذاری پژوهش‌ها، بررسی ظرفیت‌های همکاری بین‌المللی در مطالعات آینده می‌تواند مفید باشد. ترغیب و دعوت از نویسندگان پرتاثیر برای انتشار مقالات مروری سیستماتیک در زمینه‌های کانونی مجله و همچنین فعال‌سازی و تقویت حضور رسمی مجله در شبکه‌های اجتماعی علمی مانند ریسرچ‌گیت جهت افزایش دسترس‌پذیری و مشاهده‌پذیری مقالات پیشنهاد می‌گردد. همچنین تشکیل کنسرسیوم‌های پژوهشی بین‌رشته‌ای با مشارکت متخصصان حوزه‌های گیاه‌شناسی، شیمی، داروسازی، علوم اجتماعی و فناوری‌های نوین، می‌تواند به تمرکز بر پژوهش‌های عمیق‌تر و کاربردی‌تر روی گونه‌های بومی و همچنین بررسی ابعاد اقتصادی و اجتماعی آن‌ها منجر شود.

کلیدواژه‌ها

• تحلیل کتاب‌سنجی
• نشریه تحقیقات گیاهان دارویی و معطر ایران
• علم‌سنجی
• هم‌رخدادی واژگان
• VOSviewer

موضوعات

• شناسایی، معرفی، اکولوژی و دانش بومی