نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• راضیه نیازمند ¹
• الهام مریخی اردبیلی ²
• عبدالله جمشیدی ²

¹ موسسه پژوهشی علوم و صنایع غذایی

² گروه بهداشت مواد غذایی و آبزی پروری، دانشکده دامپزشکی، دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

سابقه و هدف: زیره سبز، با دارابودن ترکیبات فعال‌زیستی متعدد از جمله فلاونوئیدها، ترپنوئیدها و فنولیک‌ها، شناخته شده به‌عنوان یک منبع با ارزش برای خواص دارویی و درمانی است. یکی از چالش‌های عمده در این صنعت، ضایعات حاصل از فرآیند تولید، به ویژه غلاف‌های زیره سبز است که غالباً بدون استفاده باقی می‌مانند. این مطالعه بر روی ضایعات غلاف زیره سبز متمرکز است تا به بررسی و توسعه روش‌های مختلف استخراج ترکیبات زیست‌فعال از این ضایعات پرداخته و ویژگی‌های ضد میکروبی و آنتی‌اکسیدانی این ترکیبات را ارزیابی کند. هدف اصلی این تحقیق، ارتقاء استفاده بهینه از ضایعات کشاورزی و تبدیل آن‌ها به منابع ارزشمند با کاربردهای درمانی و صنعتی، و همچنین معرفی نوآوری‌های علمی در فرآیندهای استخراج و بهره‌برداری از این منابع است.
مواد و روش‌ها: غلاف‌های زیره سبز به‌عنوان ضایعات کارخانه تولید زیره در مشهد جمع‌آوری شدند. پس از شستشوی کامل با آب برای حذف ذرات خاک، نمونه‌ها به‌دقت صاف شده و روی پارچه نخی در سایه خشک شدند. پس از خشک شدن، غلاف‌ها از طریق آسیاب نیمه‌صنعتی پودر شدند. به‌منظور استخراج ترکیبات زیست‌فعال، از روش استخراج حلالی و سه نوع حلال استفاده شد. میزان ترکیبات فنولی کل موجود در هر عصاره با استفاده از روش فولین-سیوکالتو و با استاندارد اسید گالیک اندازه‌گیری گردید و با استفاده از روش کروماتوگرافی شناسایی شدند. برای ارزیابی توان آنتی‌اکسیدانی عصاره‌ها، از آزمون به دام‌اندازی رادیکال آزاد DPPH استفاده شد. بررسی خواص ضدمیکروبی عصاره‌ها از طریق روش براث میکرو دایلوشن انجام شد که امکان تعیین حداقل غلظت مهارکنندگی (MIC) و حداقل غلظت کشندگی (MBC) را فراهم ساخت. سه گونه باکتری بیماری‌زا شامل Staphylococcus aureus، Pseudomonas aeruginosa و Escherichia coli برای بررسی اثرات ضدمیکروبی به‌کار گرفته شدند. نتایج حاصل با استفاده از نرم‌افزار مینی‌تب مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت و تفاوت‌های معنی‌دار بین میانگین‌ها از طریق آزمون توکی در سطح اطمینان 95 درصد بررسی شد.
نتایج: نتایج این مطالعه نشان داد که میزان بازده استخراج در میان روش‌های مختلف متغیر بود. به‌طوری‌که عصاره آبی دارای بازده ۲۵ درصد، عصاره الکلی ۵ درصد و عصاره هیدروالکلی ۷۶/۸ درصد بود. بیشترین میزان ترکیبات فنولی کل متعلق به عصاره الکلی با مقدار ۷۶/۲۵۱ میلی‌گرم معادل گالیک اسید در گرم و کمترین مقدار متعلق به عصاره آبی با ۸۰/۱۵۲ میلی‌گرم معادل گالیک اسید در گرم بود. ترکیبات غالب شناسایی‌شده در عصاره‌ها شامل کینولین ۶-متوکسی-۸-نیترو، بنزن استیک اسید و پارازایلون بودند. در بررسی خاصیت ضدباکتریایی، عصاره هیدروالکلی بیشترین اثربخشی را نشان داد. این عصاره در غلظت‌های ۵۰۰، ۸۰۰ و ۱۰۰۰ میلی‌گرم در میلی‌لیتر توانست هاله عدم رشد با قطرهای به‌ترتیب ۱۵، ۱۹ و ۲۲/۵ میلی‌متر در مقابل S. aureus و ۱۱، ۱۲ و ۱۳ میلی‌متر در مقابل باکتری P. aeruginosa نشان دهد، در حالی که در مقابل باکتری E. coli هاله عدم رشد مشاهده نگردید.
نتیجه‌گیری: پژوهش حاضر نشان داد که غلاف زیره سبز، با وجود نادیده‌گرفته‌شدن در صنعت به‌عنوان ضایعات کشاورزی، دارای ظرفیت بالایی در تأمین ترکیبات فنولی و زیست‌فعال است. استخراج عصاره به روش هیدروالکلی از غلاف زیره سبز به‌عنوان برترین روش از نظر فعالیت‌های آنتی‌اکسیدانی و ضدمیکروبی شناسایی شد. این یافته‌ها می‌توانند زمینه‌ساز بهره‌برداری‌های علمی و صنعتی از این ضایعات گیاهی و توسعه فرآورده‌های دارویی و طبیعی نوین باشند.

کلیدواژه‌ها

• غلاف زیره
• ویژگی‌های ضد میکروبی
• ویژگی‌های آنتی‌اکسیدانی
• عصاره آبی
• عصاره هیدروالکلی
• زیره سبز

موضوعات

• فیتوشیمی (استخراج، شناسایی و اندازه گیری مواد موثره)