نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• احمد اصغرزاده ¹
• میترا هوشمند ²
• مریم تاتاری ³
• سوسن خسرویار ³

¹ استادیار دانشکده کشاورزی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شیروان

² دانشجوی دکتری، گروه علوم باغبانی، واحد شیروان، دانشگاه آزاد اسلامی، شیروان، ایران

³ استادیار، گروه زراعت، واحد شیروان، دانشگاه آزاد اسلامی، شیروان، ایران

چکیده

سابقه و هدف: سیر (Allium sativum L.) به‌دلیل خواص دارویی و تغذیه‌ای فوق‌العاده خود، به‌عنوان یکی از گیاهان دارویی با ارزش در سراسر جهان شناخته می‌شود. این گیاه نه تنها در صنایع دارویی، بلکه در صنایع غذایی، بهداشتی و آرایشی نیز کاربرد فراوانی دارد. در ایران، سیر به‌عنوان یک محصول مهم کشاورزی و صنعتی در مناطق مختلف کشت می‌شود و نقش ویژه‌ای در تأمین سلامت جامعه و تولید محصولات دارویی ایفا می‌کند. خواص ضدباکتریایی، ضدویروسی، ضدالتهابی و آنتی‌اکسیدانی سیر، آن را به یکی از منابع طبیعی مؤثر در پیشگیری و درمان بسیاری از بیماری‌ها تبدیل کرده است. با این حال، تولید سیر در ایران تحت تأثیر عواملی مانند شرایط اقلیمی، کیفیت خاک، شیوه‌های کشت و مدیریت کشاورزی قرار دارد.
مواد و روش: این آزمایش در سال زراعی 02-1401 در سه استان مهم تولید سیر یعنی خراسان رضوی (شهرستان‌های قوچان، سبزوار و تربت جام)، همدان (شهرستان‌های همدان، تویسرکان و اسدآباد) و مازنداران (کلاردشت، بهشهر و ساری) انجام گرفت. از هر استان سه شهرستان انتخاب و از هر شهرستان سه روستا انتخاب و از هر روستا سه قطعه زمین که از لحاظ خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک و همچنین از لحاظ مدیریت مزرعه تقریبا شرایط یکسانی داشتند انتخاب شد. در مجموع 81 قطعه زمین جهت نمونه‌برداری انتخاب شد. مکان‌های مورد مطالعه به عنوان تیمار در نظر گرفته شد. داده‌های جمع‌آوری شده بر اساس طرح آشیانه‌ای (nested) مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. در تمام مناطق، خاک در سال قبل آیش بود و کود و آبیاری انجام نشده بود. در همه مناطق، کنترل علف‌های هرز به‌صورت وجین دستی و خاک‌دهی پای بوته‌ها انجام شد. معیار برداشت، زرد شدن 60 تا 70 درصد برگ‌ها بود. پس از برداشت، بوته‌ها در مزرعه خشک و سپس برای آنالیز به آزمایشگاه منتقل شدند. صفات اندازه‌گیری شده شامل وزن سیر، تعداد سیرچه، وزن سیرچه، عملکرد سیر، آلیسین، فلاونوئید، فعالیت آنزیم‌های کاتالاز، گلوتاتیون پراکسیداز و سوپراکسیددیسموتاز، DPPH و فنل کل بود. تجزیه آماری با استفاده از برنامه آماری SAS 9.4 و مقایسه میانگین صفات مورد ارزیابی با آزمون حداقل تفاوت معنی‎دار (LSD) در سطح 5 درصد انجام گرفت. شکل‌ها نیز با نرم‌افزار Excel 2017 رسم شدند.
یافته‌ها: در این مطالعه، بیشترین وزن سیر مربوط به روستای سنجوزان در استان همدان با 1/59 گرم و کمترین وزن مربوط به روستای پرکلا در استان مازندران با 4/32 گرم بود که اختلاف 45 درصدی را نشان می‌دهد. از نظر تعداد سیرچه، بیشترین مقدار در روستای بیدستان (تربت جام، خراسان رضوی) با 8/26 عدد و کمترین در روستای آرتیمان (تویسرکان، همدان) با 1/12 عدد ثبت شد که اختلاف 50 درصدی است. بیشترین وزن سیرچه در مناطق همدان (وفرجین و سولان) با 28/4 گرم و کمترین آن در پرکلا با 15/1 گرم دیده شد که اختلاف 73 درصدی را نشان می‌دهد. بالاترین عملکرد نهایی (تن در هکتار) در سنجوزان با 7/17 تن و پایین‌ترین در پرکلا با 7/9 تن بود. از نظر ترکیبات بیوشیمیایی، بیشترین مقدار آلیسین به تربت جام 38/6 درصد و کمترین به کلاردشت با 46/1 درصد تعلق داشت. بیشترین میزان فلاونوئید کل نیز در تربت جام با 2/22 میلی‌گرم بر گرم و کمترین در کلاردشت با 17 میلی‌گرم بر گرم ثبت شد؛ میانگین فلاونوئید در خراسان رضوی (03/21)، همدان (4/19) و مازندران (1/17) بود. در زمینه آنزیم‌های آنتی‌اکسیدانی، روستای اکاپل (کلاردشت) بیشترین فعالیت کاتالاز (5/21 واحد/میلی‌گرم)، گلوتاتیون پراکسیداز (9/12 واحد/میلی‌گرم) و سوپراکسید دیسموتاز (103 واحد/میلی‌گرم) را داشت، در حالی که کمترین مقادیر مربوط به روستای شورین (همدان) یا نورآباد (سبزوار) بود. بیشترین ظرفیت مهار DPPH در اکاپل (75 درصد) و کمترین در وفرجین (5/52 درصد) مشاهده شد.
نتیجه‌گیری: در مجموع، این مطالعه بر اهمیت انتخاب منطقه مناسب برای کشت سیر تأکید دارد و نتایج آن نشان می‌دهد که شرایط اقلیمی مختلف تأثیر قابل‌توجهی بر ویژگی‌های عملکردی و بیوشیمیایی سیر دارند. به‌ویژه، برای دستیابی به بیشترین عملکرد کمی سیر، مناطق سردتر و معتدل مانند همدان به‌عنوان گزینه‌های مناسب شناخته می‌شوند. این مناطق با شرایط آب و هوایی خاص خود می‌توانند شرایط ایده‌آلی برای رشد سیر فراهم کنند و به افزایش تولید محصول کمک کنند. از سوی دیگر، برای تولید ترکیب‌های دارویی با ارزش همچون آلیسین، مناطق گرم‌تر و خشک‌تر مانند تربت جام توصیه می‌شوند. این مناطق به‌دلیل شرایط محیطی خاص خود، ترکیب‌های فعال سیر را به میزان بیشتری تولید می‌کنند که این امر می‌تواند بر کیفیت دارویی سیر تأثیر بسزایی داشته باشد.

کلیدواژه‌ها

• تشعشع
• طرح آشیانه‌ای
• فلاونوئیدها
• فنل
• کاتالاز

موضوعات

• به‌زراعی و به‌نژادی