نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• عیسی حکیمی نیا ¹
• محمد محمودی سورستانی ²
• غلامرضا عبدی ³

¹ گروه علوم باغبانی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران

² استادیار دانشگاه شهید چمران اهواز

³ گروه زیست‌فناوری، پژوهشکده خلیج فارس، دانشگاه خلیج فارس، بوشهر، ایران

چکیده

سابقه و هدف: گیاه پنج‌انگشت از خانواده نعناعیان، به‌دلیل خواص دارویی در طب سنتی ارزشمند است. این گیاه در درمان التهاب، درد و اختلالات هورمونی کاربرد دارد. اسانس آن حاوی ترکیبات فعالی مانند آلفا-پینن و لیمونن است که نقش مهمی در اثرات درمانی آن ایفا می‌کنند. به ‌منظور بررسی تنوع عملکرد و ترکیبات اسانس این گیاه ارزشمند، تعداد ۵۰ جمعیت از رویشگاه‌های طبیعی واقع در ۱۲ استان کشور جمع‌آوری و مورد بررسی قرار گرفت.
مواد و روشها: در این پژوهش، ۵۰ نمونه بذر از گیاه پنج انگشت مناطق مختلف جغرافیایی ایران جمع‌آوری گردید. بذرها پس از پاکسازی، به مدت دو هفته در سایه و در دمای محیط (حدود ۲۵–۳۰ درجه سانتی‌گراد) خشک شدند تا ترکیبات فرار آنها حفظ گردد. استخراج اسانس به روش تقطیر با آب و با استفاده از دستگاه کلونجر انجام شد. در هر مرحله استخراج، ۱۷۰ گرم پودر بذر خشک در یک بالن ریخته شده و با 500میلی‌لیتر آب مقطر مخلوط گردید. مخلوط به تدریج حرارت داده شد و به مدت سه ساعت در حالت جوش ملایم نگهداری شد. اسانس استخراج شده از آب جدا شد، با سولفات سدیم بی‌آب خشک گردید تا رطوبت باقیمانده حذف شود و تا زمان تجزیه در ویال‌های تیره در دمای ۴ درجه سانتی‌گراد نگهداری شدند. بازده اسانس بر اساس وزن خشک بذر‌ها محاسبه گردید. برای شناسایی ترکیبات شیمیایی، نمونه‌های اسانس با استفاده از دستگاه کروماتوگرافی گازی متصل به طیف‌سنج جرمی (GC-MS) مدل Agilent 7890A مجهز به ستون (HP-5-MS)مورد تحلیل قرار گرفتند. هلیوم به عنوان گاز حامل با جریان ثابت استفاده شد. شناسایی ترکیبات با مقایسه طیف‌های جرمی با کتابخانه‌های Wiley و Adams و همچنین محاسبه و تطابق شاخص‌های بازداری نسبت به سری استانداردهای n-آلکان انجام گردید. این رویکرد جامع، امکان تعیین دقیق ترکیبات اصلی و فرعی موجود در هر جمعیت را فراهم آورد.
نتایج: نتایج نشان داد که بازده اسانس در جمعیت‌های مورد مطالعه، بسته به منطقه جغرافیایی، متغیر بوده و بین29/0تا 59/0 درصد در نوسان بود. بیشترین بازده اسانس، معادل 59/0 درصد، در جمعیت‌های مربوط به مناطق ذرفول، دشت موک، تنگ پیرزال و سیمره مشاهده شد. در مقابل، کمترین بازده اسانس (29/0درصد) در ۱۳ منطقه مختلف از جمله تنگ ابوالحیات، کرند، سردشت، فراشبند، مسجدسلیمان، زیدون، زیدون بهبهان، پل کشکان، شوش، شیخان، گچگران، بوگر و سرخه دیزه وجود داشت. در بررسی ترکیبات اسانس بذر گیاه، هشت ترکیب عمده شناسایی شد که فراوانی آن‌ها در بین جمعیت‌های مختلف متغیر بود. این ترکیبات شامل آلفا‌-پینن (64/28–24/11)، لیمونن (56/17-63/4)، ترپینیل استات (20/13–18/1)، آلفا‌-اودسمول استات (58/10–44/4)، ترانس-کاریوفیلن (1۲/6–۱۲/2)، بتا-اودسمول (24/8–14/1)، ژرانیل لینالول (56/6–41/2) و وربنن (7/4–52/1) بودند. در کل آلفا-پینن و لیمونن به عنوان ترکیبات اصلی در تمام جمعیت‌ها یافت شدند. علاوه بر این، ترکیب آلفا-اودسمول استات نیز در اغلب مناطق به‌صورت پایدار و با درصدی بین 5 تا 10 درصد حضور داشت. بیشترین میزان این ترکیب در مناطق پل دختر (58/10) و لشکر بلوکی (24/10) درصد و کمترین آن در منطقه کرند به سر پل ذهاب (44/4) درصد وجود داشت. ترانس-کاریوفیلن نیز در اکثر نمونه‌ها یافت شد و بیشترین و کمترین مقدار به ترتیب در منطقه قائمیه با 6/12 و منطقه روستای کشکو 12/2 درصد گزارش گردید. نتایج تجزیه خوشه‌ای و تجزیه بای پلات گیاه پنج‌انگشت بر اساس کمیت و کیفیت اسانس، رویشگاه‌های مورد مطالعه را در پنج گروه قرار داد.
نتیجه گیری: بر اساس نتایج، مشخص شد که بازده اسانس و تنوع ترکیبات آن تحت تأثیر عوامل مختلفی از جمله منشأ ژنتیکی، شرایط اقلیمی و ویژگی‌های محیطی قرار دارد. با توجه به درصد بالای آلفا‌-پینن در ترکیب اسانس این گیاه، استفاده از آن در صنایع دارویی، غذایی و آرایشی-بهداشتی می‌تواند مورد توجه قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

• آلفا-پینن
• بازده اسانس
• لیمونن
• مونوترپن

موضوعات

• فیتوشیمی (استخراج، شناسایی و اندازه گیری مواد موثره)