موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور تحقیقات گیاهان دارویی و معطر ایران 1735-0905 42 1 2026 06 20 Changes in yield and essential oil of some savory species in Damavand under dryland conditions and density and nutrition treatment تغییرات عملکرد و اسانس برخی گونه‌های مرزه Satureja spp. در شرایط دیم دماوند با تیمارهای تراکم و تغذیه 203 221 135696 10.22092/ijmapr.2026.364859.3426 FA محمدحسین لباسچی دانشیار، بخش تحقیقات گیاهان دارویی و محصولات فرعی، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران فاطمه سفیدکن استاد، بخش تحقیقات گیاهان دارویی و محصولات فرعی، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران 0000-0001-7170-0002 ابراهیم شریفی عاشور آبادی استاد، بخش تحقیقات گیاهان دارویی و محصولات فرعی، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران بهلول عباس‌زاده دانشیار، بخش تحقیقات گیاهان دارویی و محصولات فرعی، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران معصومه لایق حقیقی دکتری، بخش تحقیقات گیاهان دارویی و محصولات فرعی، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران احمد میرجلیلی دانش آموخته دکتری زراعت، گروه علوم باغبانی و زراعی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران علی ساکی دانش آموخته دکتری زراعت، گروه زراعت، واحد شهر قدس، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران علی حسینی دانش آموخته دکتری زراعت، گروه زراعت، واحد شهر قدس، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران نیلوفر رضایی دانش آموخته دکتری زراعت، معاونت باغبانی، سازمان جهاد کشاورزی استان تهران، تهران، ایران مریم مکی‌زاده تفتی استادیار، بخش تحقیقات گیاهان دارویی و محصولات فرعی، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران میثم انصاری کارشناس ارشد، بخش تحقیقات گیاهان دارویی و محصولات فرعی، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران محمد بختیاری رمضانی کارشناس ارشد، بخش تحقیقات گیاهان دارویی و محصولات فرعی، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران سمانه اسدی صنم استادیار، بخش تحقیقات گیاهان دارویی و محصولات فرعی، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران Journal Article 2024 02 12 Background and Objectives: Valuable and adapted medicinal plants used in dry farming can create green cover during dry seasons, prevent soil erosion on slopes, and increase rainfall productivity in the vast drylands of Iran. Four species of medicinal plants from the genus Satureja, Satureja bachtiarica, S. mutica, S. spicigera, and S. sahendica, belonging to the mint family, are perennial, valuable, adaptable, and exclusive to Iran. We used these species in this project under rainfed conditions. Methodology: To test this hypothesis, we conducted four separate experiments in dryland regions near Tehran (Damavand Research Station, affiliated with the Research Institute of Forests and Rangelands, RIFR) during 2016–2021. In these experiments, we used four Satureja species (S. mutica, S. spicigera, S. sahendica, and S. bachtiarica) as valuable, adapted, and exclusive medicinal plants under a dry farming system. We conducted the field experiments in a split-plot design with three nutrition treatments (30 tons of manure, 10 tons of straw enriched with ammonium sulfate, and a control) as main plots and three plant density treatments (26,666, 40,000, and 80,000 plants/ha) as subplots. The measured traits included plant height, canopy diameter, main stems, dry matter yield, dry/fresh yield ratio, essential oil percentage, and essential oil yield. Results: The trait results across the experimental years showed an increasing trend, demonstrating the growth and tolerance of Satureja species under dry farming in the Damavand region. The highest dry matter yield (1821 kg/ha) and essential oil percentage (2.86%) were observed in S. mutica, the valuable and chosen species, in the third year. In these experiments comparing four Satureja species, morphological and yield traits were high in the control and manure application treatments at high densities for S. sahendica and S. bachtiarica (limited canopy) and at medium densities for S. mutica and S. spicigera. Conclusion: The highest rates for most traits in the control treatment indicated fertilization restrictions and the health of savory produced under dryland farming. Successful cultivation, establishment, and growth of Satureja species in dryland farming demonstrate the adaptability and economic yield of these species under dry farming in cold semi-steppe regions with 300–400 mm of annual rainfall in Iran. سابقه و هدف: استفاده از گونه‌های با ارزش و سازگار گیاهان دارویی در دیمزارها می‌تواند در ایجاد پوشش گیاهی در طول فصول خشک سال، جلوگیری از فرسایش خاک در اراضی شیبدار و افزایش بهره‌وری بارش در اراضی وسیعی از کشور مؤثر باشد. چهار گونه‌ گیاه دارویی مرزه با نام‌های علمی Satureja spicigera، S. mutica، S. bachtiarica و S. sahendica متعلق به خانواده نعناعیان، چندساله، ارزشمند، سازگار و انحصاری ایران در این طرح در شرایط دیم استفاده شدند. مواد و روش‌ها: به‌منظور بررسی اثر تراکم و کودهای آلی بر صفات مورفولوژیک، زراعی و اسانس چهار گونه مرزه در شرایط دیم دماوند، آزمایشی به‌صورت کرت‌های خردشده در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی از سال 1395 به مدت پنج سال در مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، ایستگاه تحقیقات مراتع همند دماوند اجرا گردید. عامل اصلی در سه سطح شامل کنترل، کود دامی پوسیده 30 تن در هکتار و کاه فراوری شده با سولفات آمونیوم 10 تن در هکتار و تراکم به عنوان عامل فرعی در سه سطح (26666، 40000، 80000 بوته در هکتار) در نظر گرفته شد. صفات مورد اندازه‌گیری شامل ارتفاع بوته، قطر تاج‌پوشش، تعداد شاخه‌های اصلی، عملکرد خشک گیاه، درصد ماده خشک به تر اندام هوایی و درصد عملکرد اسانس بود. یافته‌ها: نتایج مقادیر صفات اندازه‌گیری شده در سال‌های اول تا سوم زراعی با روند افزایشی، نشان از رشد و سازگاری گونه‌های مرزه در شرایط دیم داشت. بیشترین عملکرد ماده خشک در شرایط دیم این آزمایش با 1821 کیلوگرم در هکتار و درصد اسانس 2.86 درصد در گونه با ارزش و برگزیده S. mutica حاصل گردید. نتایج نشان داد تیمارهای شاهد و کود دامی همراه با تراکم زیاد دارای برتری در کلیه صفات مورفولوژیک و عملکرد اقتصادی Satureja bachtiarica و Satureja sahendica با تاج‌پوشش نسبی محدود و با تراکم متوسط در Satureja mutica و Satureja spicigera نسبت به سایر تیمارها بود. نتیجه‌گیری کلی: بالا بودن میزان اغلب صفات در تیمار شاهد حکایت از محدودیت کودپذیری و سلامت گونه‌های مرزه در شرایط دیم داشت. موفقیت در کشت، استقرار و رشد گونه‌های مختلف مرزه در شرایط دیم منطقه مورد آزمایش نشان‌دهنده سازگاری و عملکرد اقتصادی گونه‌های مختلف مرزه در شرایط دیم نیمه استپی سرد مناطق مختلف کشور می‌باشد.

https://ijmapr.areeo.ac.ir/article_135696_1999b08c6b813daf7ffd3ce7204fa0ff.pdf