موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور تحقیقات گیاهان دارویی و معطر ایران 1735-0905 41 4 2025 12 22 Impact of different fertilizer sources on some morpho-physiological traits of Dragon's Head (Lallemantia iberica L.) under drought stress conditions تأثیر منابع مختلف کودی بر ویژگی‌های مورفوفیزیولوژیکی گیاه دارویی بالنگو (Lallemantia iberica L.) در شرایط تنش خشکی 682 707 134881 10.22092/ijmapr.2025.360710.3384 FA عادل مددی دانشجوی دکتری، رشته زراعت، گروه زراعت و اصلاح نباتات، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران بهرام میرشکاری استاد، گروه زراعت و اصلاح نباتات، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران عبدالله حسن‌زاده قورت تپه استادیار، بخش تحقیقات علوم زراعی و باغی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان آذربایجان‌غربی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، ارومیه، ایران Journal Article 2024 04 15 <strong>Background and objectives</strong>: The increasing attention to the adverse effects of chemical pharmaceuticals, compared with the relatively fewer side effects of organic herbal medications, has sparked interest in the cultivation of medicinal plants. Low soil fertility, resulting from continuous chemical fertilizer application, has become a major challenge to the sustainable agricultural production of medicinal plants. The complementary application of zeolite, organic, and biological fertilizers represents an effective fertilizer management strategy and a practical approach to reduce dependency on chemical fertilizers. <strong>Methodology</strong>: To evaluate the effects of biological, zeolite, organic, and chemical fertilizers under different irrigation regimes on the yield, yield components, and physiological traits of Dragon's Head (<em>Lallemantia iberica</em>), a split-plot experiment based on a randomized complete block design with three replications was conducted under the climatic conditions of Urmia (37°44ʹ E, 45°10ʹ N, 1320 m elevation) during the 2016-2017 growing seasons. The main factor consisted of three irrigation levels (75%, 50%, and 30% of field water capacity, FWC), and the subplots included twelve fertilizer treatments: control (without fertilizer, F1), <em>Glomus intraradices</em> (F2), vermicompost (F3), NPK (F4), zeolite (F5), mycorrhiza + vermicompost (F6), vermicompost + NPK (F7), mycorrhiza + zeolite (F8), mycorrhiza + NPK (F9), zeolite + vermicompost (F10), zeolite + NPK (F11), and mycorrhiza + vermicompost + zeolite (F12). Data were analyzed using SAS 9.2, and mean comparisons were performed using the LSD test at P ≥ 0.05. <strong>Results</strong>: Analysis of variance (ANOVA) revealed that different irrigation regimes, fertilizer treatments, and their interactions significantly affected plant height, number of branches, plant fresh weight, plant dry weight, flower weight, number of nut goals per cycle, number of seeds per flower cycle, number of flower rotations per plant, inflorescence length, 1000-seed weight, seed yield, biological yield, relative leaf water content (RWC), chlorophyll index (SPAD), ascorbate peroxidase (APX), superoxide dismutase (SOD), malondialdehyde (MDA), and proline content in Dragon's Head. Antioxidant enzyme activities, including APX and SOD, as well as compounds such as proline and MDA, increased significantly under enhanced water stress. Conversely, yield, yield components, chlorophyll index, and RWC decreased significantly under water deficit. The highest grain yield, biological yield, 1000-grain weight, number of flower rotations per plant, number of nut goals per cycle, number of seeds per flower cycle, flower weight, inflorescence length, plant dry weight, plant fresh weight, number of lateral branches, plant height, chlorophyll index, and RWC were observed in the treatment irrigated at 70% FWC combined with mycorrhiza + vermicompost + zeolite (F12). The greatest MDA and proline levels were observed in the treatment irrigated at 30% FWC combined with mycorrhiza + zeolite (F8). This integrated treatment not only produced a satisfactory yield but also substantially reduced chemical fertilizer use, representing a step toward healthy production and sustainable agriculture. Vermicompost, mycorrhiza, and zeolite treatments outperformed the control and chemical fertilizer treatments in yield. <strong>Conclusion</strong>: The results indicate that integrated fertilizer application, particularly the triple combination of mycorrhiza, vermicompost, and zeolite under different irrigation regimes, can enhance the yield and yield components of Dragon's Head while reducing chemical fertilizer use, thereby contributing to sustainable agricultural production. <strong>سابقه و هدف:</strong> توجه روزافزون به آثار نامطلوب داروهای شیمیایی در مقایسه با آثار مطلوب استفاده از داروهای گیاهی، باعث علاقه به کشت گیاهان دارویی شده است. از سوی دیگر، حاصلخیزی کم خاک ناشی از کاربرد مداوم کودهای شیمیایی به چالشی برای تولید پایدار کشاورزی در گیاهان دارویی تبدیل شده است. کاربرد تیمارهای تلفیقی زئولیت، کود آلی و زیستی می‌تواند از شدت مشکلات بکاهد. <strong>مواد و روش‌ها:</strong> به منظور بررسی اثر کاربرد تکی و تلفیقی کودهای زیستی، آلی، شیمیایی و زئولیت بر عملکرد، اجزای عملکرد و صفات فیزیولوژیکی گیاه دارویی بالنگو (<em>Lallemantia iberica</em>)، تحت رژیم‌های مختلف آبیاری، آزمایشی در سال زراعی 96-1395 به‌صورت کرت‌های خرد شده در قالب طرح پایه بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار در شرایط آب و هوایی ارومیه (طول جغرافیایی 37 درجه و 44 دقیقه شرقی و عرض جغرافیایی 45 درجه و 10 دقیقه شمالی و ارتفاع 1320 متری از سطح دریا) اجرا شد. تیمارها شامل سه سطح آبیاری (آبیاری در 75% ظرفیت زراعی یا آبیاری کامل، آبیاری در 50% ظرفیت زراعی یا تنش متوسط و آبیاری در 30% ظرفیت زراعی یا تنش شدید) به عنوان عامل اصلی و تیمار کودی در 12 سطح شاهد (F1)، میکوریزای <em>Glomus intaradices</em> (F2)، ورمی‌کمپوست (F3)، کود شیمیایی N.P.K (F4)، زئولیت (F5)، ورمی‌کمپوست + میکوریزا (F6)، ورمی‌کمپوست + کود شیمیایی (F7)، زئولیت+ میکوریزا (F8)، میکوریزا + کود شیمیایی (F9)، زئولیت+ ورمی‌کمپوست (F10)، زئولیت+ کود شیمیایی (F11) و ورمی‌کمپوست + میکوریزا + زئولیت (F12)، به عنوان عامل فرعی اعمال شدند. داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار SAS 9.2 و مقایسه میانگین‌ها با استفاده از آزمون LSD در سطح 0.05 <em>P</em>≤ مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفت. <strong>نتایج</strong>: نتایج تجزیه واریانس داده‌ها نشان داد که اثر تیمارهای مختلف آبیاری و کود و اثر متقابل آنها بر ارتفاع بوته، تعداد شاخه‌های جانبی، وزن تر و خشک بوته، وزن تر گل، تعداد فندقه در هر چرخه گل، تعداد دانه در هر چرخه گل، تعداد چرخه گل در هر بوته، طول گل‌آذین، وزن هزار دانه، عملکرد، عملکرد بیولوژیک، محتوای نسبی آب برگ (RWC)، شاخص کلروفیل، آسکوربات پراکسیداز، سوپر اکسیددیسموتاز، مالون دی‌آلدهید و پرولین بالنگو معنی‌دار بود. فعالیت آنزیم‌های آنتی‌اکسیدانی مانند آسکوربات پراکسیداز و سوپراکسید دیسموتاز و مقدار ترکیب‌هایی مانند پرولین و مالون دی‌آلدهید با افزایش شدت تنش آبی افزایش معنی‌داری داشتند. در روندی معکوس، عملکرد، اجزاء عملکرد، شاخص کلروفیل و محتوای نسبی آب برگ (RWC) به دلیل محدودیت آبی کاهش معنی‌داری از خود نشان دادند. بیشترین عملکرد دانه، عملکرد بیولوژیک، وزن هزار دانه، تعداد چرخه گل در هر بوته، تعداد فندقه در هر چرخه گل، تعداد دانه در هر چرخه گل، وزن گل، طول گل‌آذین، وزن خشک بوته، وزن تر بوته، تعداد شاخه جانبی، ارتفاع بوته، شاخص کلروفیل و محتوای نسبی آب از تیمار آبیاری پس از 75 درصد ظرفیت زراعی توأم با کاربرد میکوریزا + ورمی‌کمپوست + زئولیت (F12) و بیشترین میزان مالون دی‌آلدهید و پرولین از تیمار آبیاری پس از 30 درصد ظرفیت زراعی همراه با کاربرد میکوریزا + زئولیت (F8) حاصل شد. تیمار مذکور ضمن تولید محصول رضایت‌بخش، به‌طور قابل توجهی مصرف کود شیمیایی را نیز کاهش داد که این موضوع می‌تواند گامی به سوی تولید سالم و کشاورزی پایدار باشد. تیمارهای ورمی‌کمپوست، میکوریزا و زئولیت نسبت به تیمار شیمیایی و شاهد عملکرد بهتری داشتند. <strong>نتیجه‌گیری:</strong> براساس نتایج می‌توان استنباط کرد که استفاده از روش تغذیه تلفیقی به‌ویژه تیمار ترکیبی سه‌گانه ورمی‌کمپوست + میکوریزا + زئولیت تحت رژیم‌های مختلف آبیاری، ضمن کاهش مصرف کودهای شیمیایی باعث بهبود عملکرد و اجزاء عملکرد گیاه بالنگو شد. https://ijmapr.areeo.ac.ir/article_134881_1db836c5a51e1d5d61276f9858f39b80.pdf