فیتوشیمی (استخراج، شناسایی و اندازه گیری مواد موثره)
عبدالباسط محمودی؛ محمّدتقی عبادی؛ مهدی عیاری
چکیده
سابقه و هدف: بوقناق یا زول (E. billardieri) و چوچاق (E. caucasicum) دو گونه بسیار مهم از 11 گونه شناخته شده از جنس Eryngium در ایران هستند. از گیاهان این جنس در تولید عرق بوقناق استفاده میشود. ادعا میشود که این عرق باعث کاهش سطح گلوکز خون میگردد. گونههای این جنس محتوای اسانس بالایی ندارند اما گستره وسیعی از ترکیبات در اسانس آنها گزارش شده است. هدف ...
بیشتر
سابقه و هدف: بوقناق یا زول (E. billardieri) و چوچاق (E. caucasicum) دو گونه بسیار مهم از 11 گونه شناخته شده از جنس Eryngium در ایران هستند. از گیاهان این جنس در تولید عرق بوقناق استفاده میشود. ادعا میشود که این عرق باعث کاهش سطح گلوکز خون میگردد. گونههای این جنس محتوای اسانس بالایی ندارند اما گستره وسیعی از ترکیبات در اسانس آنها گزارش شده است. هدف از انجام این مطالعه که در راستای مطالعات قبلی میباشد، بررسی ترکیبهای فرار محلول و نامحلول این دو گونه در آب میباشد. در فرایند عرقگیری از این گیاهان که به عرق بوقناق شهرت دارد ترکیبهای فرار نیز وارد آب میگردد، بنابراین شناسایی ترکیبهای فرار محلول و نامحلول در آب برای گونههای این جنس اهمیت دارد.
مواد و روشها: در این مطالعه گیاه بوقناق یا زول از سه رویشگاه گنجنامه (GN) (استان همدان)، سد لار (DL) (دماوند، استان تهران) و رازقان (RZ) (استان مرکزی) و چوچاق از پارک ملی بوجاق (BO) (استان گیلان) و روستای ابر (RA) (استان سمنان) بهترتیب با ارتفاع 2800، 2450، 1750، 11- و 2056 متر از سطح دریا جمعآوری گردید. نمونههای گیاهی سایه خشک شده، توسط دستگاه کلونجر به روش تقطیر با آب اسانسگیری شد. درصد اسانس به صورت وزنی/وزنی محاسبه گردید. بعد از اتمام اسانسگیری و جمعآوری نمونههای اسانس، 100 میلیلیتر عرق برای جزءگیری بدست آمد. عملیات جزءگیری توسط 100 میلیلیتر حلال اتیل استات در سه تکرار انجام شد. درصد جزء آلی عرق به صورت وزنی/حجمی (گرم بر 100 میلیلیتر عرق) محاسبه شد. آنالیز کمی و کیفی اسانس و جزء آلی عرق توسط دستگاه کروماتوگرافی گازی (GC-FID) و دستگاه کروماتوگرافی گازی متصل به طیفسنج جرمی (GC-MS) انجام شد.
نتایج: براساس نتایج، میزان اسانس بهترتیب 0.15، 0.11، 0.37، 0.1 و 0.12 درصد وزنی/وزنی برای GN، DL، RZ، BO و RA بهدست آمد. ترکیبهای اصلی اسانس 6،3،2-تری متیل بنزالدئید (18.8، 16.8 و 12.3 درصد)، سسکوئی سینئول (31.3، 28.8 و 40.5 درصد) و بتا-بیسابولنال (9.2، 13.8 و 7.3 درصد)، بهترتیب برای GN، DL و RZ شناسایی شد. همچنین ترکیبهای اصلی اسانس ترانس-کاریوفیلن (3/20 و 5/26 درصد)، بتا-بیسابولن (7.4 و 9.8 درصد)، بتا-سسکوئی فلاندرن (30.1 و 20.2 درصد) و سیس-فالکارینول (16.6 و 23.2 درصد) بهترتیب در RA و BO بود. بازده اسانس در فرکشنهای Of-GN، Of-DL، Of-RZ، Of-BO و Of-RA بهترتیب 0.031، 0.012، 0.023، 0.024 و 0.008 گرم در 100 میلیلیتر آب حاصل از اسانسگیری تعیین شد. ترکیبهای عمده شناسایی شده از این جزءها شامل 6،3،2-تری متیل بنزالدئید (45.5، 30.2 و 22.9 درصد)، سسکوئی سینئول (12، 8.1 و 14.6 درصد)، 3-متیل-2(h5)-فورانون (9.1، 12.4 و 17.8 درصد) و پارا-وینیل گوایاکول (11.4، 14.6 و 12.3 درصد) بهترتیب برای Of-GN، Of-DL و Of-RZ بود. اما 3-متیل-2(h5)-فورانون (6.7 و 21.8 درصد)، ترانس-بتا-اوسیمن (7.8 و 16.8 درصد)، پارا-وینیل گوایاکول (15.2 و 11.6 درصد) و کاریوفیلن اکسید (23.7 و 14.8 درصد) بهترتیب برای Of-RA و Of-BO بودند.
نتیجهگیری: بعد از شناسایی ترکیبهای فرار محلول و نامحلول در آب، به ارتباط این ترکیبها تا حد بالایی پی برده شد. در جزء آلی از عرق هر دو گونه ترکیب پارا-وینیل گوایاکول و 3-متیل-2(h5)-فورانون به عنوان ترکیبهای اصلی شناسایی شدند که در اسانس این دو گونه مشاهده نشدند. همچنین ترکیب 6،3،2-تری متیل بنزالدئید در اسانس و جزء آلی مربوط به هر دو گونه مشاهده شد، اما مقدار آن در گونه E. billardieri به مراتب بیشتر از E. caucasicum بود. همچنین ترکیب 4،3،2-تری متیل بنزالدئید در اسانس و جزء آلی عرق گونه E. caucasicum مشاهده شد، اما فقط در اسانس گونه E. billardieri مشاهده گردید.
